آشوراده يا جزاير آشور نام بخشي از خشكي شبه جزيره ميانكاله است كه در قسمت شرقي آن واقع شده است. از سابقه اوليه سكونت و وجه تسمه آن اطلاع درستي در دست نمي باشد. در لغتنامه هاي فارسي پيرامون آشوريان، شاور و آشوراده توضيحاتي به شرح ذيل آمده است:
آشوريان: نام قومي از نژاد سامي ساكن بابل است كه سپس به سواحل وسطاي دجله و جبال مجاور آن هجرت كردند و آنجا دولتي كوچك به نام آشور بنياد نهادند. آشور نام رب النوع معبد آنان بوده و پايتخت اين ملك نيز در ابتدا شهري به همين نام بود ولي در دوره هاي بعدي شهر كالا و پس از آن نينوا عاصمه ملك كردند استقلال اين قوم ميان قرن 18 و 15 پيش از ميلاد بوده است رفته رفته اين دولت بزرگ شده واز طرفي تا مصر و از يك سو تاكوير ايران و ارمنستان انبساط يافت وماد و پارسي دست نشانده او شدند و ايلام ازميان برفت.

آیا آشوراده همان آبسکون معروف است؟
عده زيادي از نويسندگان ، آشوراده را همان جزيره مشهور تاريخي آبسكون مي پندارند. محمد حسن خان اعتماد السلطنه صاحب مرآه البلدان كه در ركاب ناصرالدين شاه قاجار به اين ناحيه سفر كرده است در اين باره چنين نوشته است: آبسكون شهر كوچكي است در كنار درياي طبرستان (بحر خزر)، آن قسمت از دريا كه مجاور اين شهر است، نيز معروف به آبسكون است مسافت آن باگرگان سه روز راه است. مولد، ابوالعلي احمد بن محمدبن صالح التيني است كه در شهر صور در كنار درياي شام منزل گرفته است.
آبسكون شهريست بركران دريا، آبادان و جاي بازرگانان همه جهان است كه بدرياي خزران بازرگاني كنند واز وي كميخته پشمين و ماهي گوناگون خيزد.
در پذيرش آشوراده به عنوان جزيره مشهور آبسكون به سبب عزيمت و استقرار سلطان محمد خوارزمشاه جاي تأمل فراوان دارد. بر پايه برخي اسناد ونوشته هاي كتبي و همچنين اطلاع از نوسانات آب درياي خزراين احتمال از قوت افزونتري برخوردار مي گردد كه آبسكون جزيره ديگري بجز ميانكاله يا قسمت انتهايي آن آشوراده بوده كه به سبب نوسانات آب درياي ظهور و سپس ناپديد گرديده است. در تاريخ آمده است كه سلطان محمد خوارزمشاه در سال 617 هجري قمري (بعد از حمله مغول) به جزيره آبسكون پناه برد ودر آنجا درگذشت.
همچنين در سند ديگري آمده است كه قبل از حمل مغول به ايران، رود جيحون به درياي خزر مي ريخته است و سپاهان مغول آن را به پشت درياچه آرال سير داده و موجبات كاهش سريع سطح درياي خزر از 2/26- متر به 5/3- متر را فراهم مي آورند. بديهي است با پايين آمدن سطح آب به ميزان بيش از 4 متر قسمتهاي از كف دريا به صورت جزيره سربرافراشته كه يكي از آنها آبسكون بوده است.
گواه ديگر مختصات جغرافيايي ارائه شده از سوي خواجه نصيرالدين طوسي و الغ بيگ است كه آبسكون را در 37 درجه و 15 دقيقه شمالي معرفي نمود كه با حدود گميشان كنوني تطبيق دارد. لذا با توجه به اينكه آشوراده در مدارَ 54/ْ36 واقع گشته، آبسكون 21 دقيقه شمالي تر بوده و نمي تواند آشوراده همان آبسكون باشد.     

آشوراده در اغلب منابع تاريخي به عنوان مجمع الجزاير آشوراده كه متشكل از سه جزيره بوده است، آمده كه با بالا آمدن سطح آب هر دو جزيره كوچك انتهاي آن در آب فرو رفته و در حال حاضر تنها يك جزيره باقي مانده است.
به لحاظ سابقه تاريخي هر چند اين جزيره در طي دوران مختلف مورد توجه قرار گرفته است، ليكن آثار وابنيه تاريخي قديمي موجود در آن عمدتاً مربوط به قرن 19 ميلادي است.

تاریخچه

اين شبه جزيره در زمان صفويه به عنوان شكارگاه مورد توجه قرار گرفته و به اين سبب قلاع متعددي در اين جزيره ايجاد مي گردد. در دوران قاجاريه در زمان حكومت آقا محمد خان (سال 1781 ميلادي) روسها به فرماندهي كنت وينوويچ با يك دسته كشتي جنگي اقدام به اشغال شبه جزيره ميانكاله نموده وقصد داشت در اشرف ( بهشهر) پايگاهي را تأسيس نمايند كه با مخالفت آقامحمدخان مواجه شده و از اشرف منصرف ولي در نزديكي گلوگاه برجي ساخته كه در نهايت توسط شاه از ميانكاله وآشوراده اخراج گرديد.
در زمان محمدشاه قاجار روسها مجدداً اجازه يافتند در استرآباد و بندرتركمن و جزاير آشوراده تأسيسات تجاري و سكونتي حتي قلاع نظامي برپا نمايند. آنچه مسلم است تا اين زمان عمده جمعيت ساكن در جزيره روس بوده وايرانيان كمتر در آن اقامت گزيده اند. در معاهده گلستان در سال 1813 ميلادي و تكرار آن در معاهده تركمن چاي (1828 ميلادي) داشتن ناو جنگي در اين دريا از ايران سلب و انحصار آن به روسيه واگذار گرديد. روسها از اين حق استفاده نمودند و در ده سال پس از امضاي تركمنچاي (در طي سالهاي 1838-1841) جزيره آشوراده را اشغال نمودند. در اين هنگام دولت ايران از روسها تقاضاي سركوبي تركمنها را نمود كه روسها موافقت و به همين جهت پايگاني در اين جزيره ساختند.
در زمان ناصرالدين شاه قاجار نيزجزيره مورد توجه قرار گرفت و براي جلوگيري از حمل تركمنها قداعي ساخته شد كه اين قداع بوسيله تركمنها تخريب گرديد. روسها برغم چندين مرتبه تقاضااز جانب ايران براي تخليه آشوراده در زمان ناصر الدين شاه ووزير با كفايت ايران امير كبير، جزيره را تخليه نكردند. سرانجام با فروپاشي تزار و شروع حكومت شوراها، آشوراده تخليه گرديد.
در عصر حاضر در زمان رضاخان قلعه اي در آشوراده ساخته شد كه تا چند دهه قبل به عنوان پاسگاه مرزي مورد استفاده قرار گرفت.
در حال حاضر نيز اين جزيره دو بناي تاريخي در خود دارد. قلعه روسها كه در زمان رضاخان بناي آن تجديد گرديده و به پاسگاه تبديل شده و خانه وزير محتار روس، قلعه تخريب گرديده و خانه نيز در حال تخريب است.
تاريخچه سكونت خاص ايرانيان در اين جزيره در بعد از آزاد سازي و خروج روسها به سالهاي نخستين دهه 1330 بر مي گردد. در اين زمان پايان يافتن قرارداد شركت شيلات ايران و روس و ايجاد تأسيسات بندري از سوي شيلات شمال ايران واستقرار آن در جزيره آشوراده منجر به جذب جمعيت شده و بنيانهاي سكونت در آن تجديد مي گردد. این منطقه در سال 1342 ملی اعلام و در سال 1354 به عنوان منطقه حفاظت شده تعیین شده است . جزیره آشوراده در زمان رژیم سابق به سیطره بنیاد پهلوی درآمده و پس از انقلاب اسلامی در اختیار بنیاد مستضعفان قرار می گیرد و اداره آن به بنیاد علوی که مسئولیت نظارت بر اراضی برجای مانده از سلسله پهلوی را دارد ، سپرده می شود.

پوششهاي گياهي و حيات جانوري

به سبب محدوديت منابع ارضي، پوشش گياهي جزيره نيز واجد محدوديتهاي خاصي بوده و از تنوع و انبوهي قابل ملاحظه اي برخودار نيست. جزيره آشوراده در بررسي كلي از اكوسيستم خاص گياهي نواحي خشك برخوردار است. در اين پهنه به سبب فقدان منابع كاني در خاك گياهان خوشخوراك محدودي روييده و عمده پوشش گياهي آن را گياهان كم ارزش ( به لحاظ غذايي) به صورت سه تيپ غالب انار، تمشك وارچنگ (اسكوپ فوقاني) ساز( اسكوپ مياني) و پول يروموس، داكتليس و پراكيويوريوم (اسكوپ تحتاني) . گرچه گزارشات و اقوال سالخوردگان از پوشش گياهي علفي بسيار بلند جزيره كه تا ركاب اسب ارتفاع داشته است. خبر مي دهد، ليكن امروز بجز محدود درختچه هاي انار، تمشك و ارچنگ، درختان ديگري در جزيره مشاهده نمي گردد. در عين حال پوشش علفي آن نيز به رغم چراي مفرط قابل ملاحظه است كه خود عامل بسيار مهمي در كنترل ماسه اي روان بشمار مي آيد. گرچه اسناد و نوشته تاريخي مؤيد كشت خرما، پنبه و نيشكر در جزيره است ليكن امروز بجز برخي درختان ميوه در منازل قديمي پوشش زراعي ديگري در جزيره مشاهده نمي شود.
ناحيه مورد مطالعه به سبب قرارگيري در يكي از نواحي حفاظت شده ايران زيستگاه مناسبي براي برخي از جانوران بشمار مي آيد. بدين سبب به رغم پوشش گياهي كم ارزش جزيره در ناحيه شمالي ايران حيات جانوري آن تا حدود زيادي قابل ملاحظه است. آشوراده و مهمتر از آن شبه جزيره ميانكاله يكي از مناطق حفاظت شده حيات وحش كشور ويكي از زيست بومهاي با ارزش ايران است. به اسثتناد مصوبه شماره 20 مورخ 12/8/1348 و رأي هيئت كميسيون ماده 20 ( سال 1344 ) و ماده 56 ( سال 1356) قانون حفاظت و بهره برداري از جنگلها و مراتع كشور شبه جزيره ميانكاله در زمره منابع ملي و ملك دولت است. همچنين در بعد بين المللي، كنفرانس بين المللي حفظ تالابها و پرندگان مهاجر كه در سال 1971 ميلادي در رامسر ايران تشكيل شده بود به علت اينكه اين منطقه از ويژگيهاي خاص برخوردار بوده، اعضاء كنفرانس اين ناحيه را جزو پروژه ذخائر انسان وكره مسكون سازمان يونسكو پيشنهاد واز آن تاريخ جزو 59 منطقه بين المللي ذخائر طبيعي اعلام و به ثبت رسيده است. كشور مانيز به اعتبار اين ناحيه به عضويت كنفرانس تالابهاي بين المللي در آمده است. مزيد بر آن حيات وحش ميانكاله از جمله ذخائر بيوسفر 9 گانه ايران است كه در سال 1976 در پروژه شماره 8 برنامه انسان و گره مسكون سازمان ملل به ثبت رسيده و در طبقه بندي رفرانس هاي جغرافيايي زيستي جهان با شماره 12-34-2 مشخص و داراي ارزش جهاني است. اين ناحيه واجد زيستگاه دو گروه از پرندگان بومي و مهاجر و پستانداران است. پرندگان بومي آن عمدتاً قرقاول و دراج وپرندگان مهاجر آن شامل انواع كاكائي، گيدانشاه، چوب پا، پرستوي دريايي و گلايول ، انواع قو، اردك ، فلامينگو، پلكان، وغاز و ... است كه در فصول مختلف سال به شبه جزيره ميانكاله وجزيره آشوراده مهاجرت مي نمايند.
پستانداران ميانكاله از گذشته هاي دور مورد توجه بوده اند و جلال الدين يزدي منجم شاه عباس صوفي ( 1007 هجري قمري) از شكار 17 گاوكوهي، 60 روباه، 600 روباه ، 600 گربه وحشي (پلنگ) و مقدار زيادي خوك حكايت مي كند و ناصر الدين شاه قاجار به قلم خود از گرفتن دو گورخر و غزال زنده در حوالي قلعه پلنگان مي نويد. متأسفانه تخريب شديد زندگي پستانداران باور كردن اين مسئله را تا حدود زيادي غير ممكن مي کند. زيرا امروز نسل اغلب اين حيوانات منقرض شده و باقي مانده نيز به ندرت مشاهده مي شوند. جزيره آشوراده در اين زمينه شرايط نامساعدتري دارد و پستانداران وحش مستقر در آن عمدتاً منقرض شده ودر حال حاضر بجز برخي از محدود پستانداران كوچك ساير گونه هاي حيواني آن از ميان رفته است.

دیروز, امروز, فردا ی آشوراده

تسلط روسها در طي نزديك به يك قرن بر اين جزيره فضاي اجتماعي خاصي رابراي آن بهمراه داشت. بطوريكه اختلاطي از جمعيت روس و تركمن پديد آمده و حتي با تخليه روسها در سال 1917 باز هم در اين جزيره عده اي از روسها به واسطه ازدواج يا ساير عوامل باقي ماندند. پس از تخليه روسها دولت مركزي ايران بر اين جزيره تسلط يافت ليكن هيچگونه اقدام خاصي در جهت ساماندهي فضايي آن صورت نداده و تنها به مرمت و بازسازي قلاع قديمي روسها و تبديل آن به پاسگاه قناعت ميکند. كم توجهي دولت مركزي به ذخائر درياي خزر و قابليت در غالب كمپاني مشترك شيلات ايران و روس به شوروي سابق، سبب و عامل كم رونقي جزيره و تخليه تدريجي آن شد. اين جريان تا سالهاي دهه 30 هجري شمسي ادامه داشته واز آن زمان با اتمام قرارداد كمپاني مشترك شيلات ايران وروس، شركت شيلات ايران در اين جزيره اقدام به احداث پايگاه نموده و با فراهم آوردن زمينه هاي اشتغال مناسب تعدادي از خانوارها را جذب و تحول خاص در نظام اجتماعي، سياسي آن بوجود مي آورد. تداوم سرمايه گذاريهاي شيلات در اين جزيره تداوم جمعيت پذيري آن را نيز به همراه داشته و با جذب امكانات و خدمات ضروري عملاً فضاي مناسبي براي زيست و سكونت در اين جزيره فراهم مي گردد. گرچه كاركردهاي اقتصادي جزيره دوام وقوام خاصي به الگوي معيشت و سكونت اقدام ساكن در آن داده بود ليكن با بالا آمدن آب دريا در سالهاي 65 تا 71 و تخريب واحدهاي مسكوني بحراني ديگر در اين جزيره ايجاد گرديده و دولت در جهت تعديل مخاطرات ناشي از آن اقدام به تخليه جمعيتي جزيره مي کند. بطوريكه امروزه ( سال 1378) اين جزيره تقريباً فاقد جمعيت مسكون است و عملاً به عنوان يك پايگاه شيلات در شرق درياي خزر عمل مي کند.      مسوولان و کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست معتقدند شبه جزیره میانکاله در طول سال میزبان گونه هایی نادر از حیات وحش به ویژه پرندگانی است که از سرزمین های شمالی به ایران مهاجرت می کنند و ورود گردشگران به این منطقه چرخه زندگی آنها را مختل کرده به محیط زیست کشور آسیب برساند، در حالی که برخلاف این مدعا امروزه در جزیره آشوراده گونه هایی نادر از پرندگان و حیات وحش وجود ندارد، بلکه تنها تعدادی شغال این منطقه زیبا اما تنها و فراموش شده را مسکن و ماوای خود ساخته اند.در سال های گذشته مالک زمین ها تعدادی اسب و دیگر حیوانات اهلی را در جزیره رها ساخته تا بر جذابیت های آن بیفزاید .

طرح تشکیل دهکده گردشگری آشوراده همانگونه که بارها اعلام شده، زمینه های فراوانی برای جذب گردشگران به ویژه مسافران داخلی ایجاد کرده و درآمدهای سرگردان فراوانی را که همه ساله راهی دوبی و سواحل ترکیه می شوند بدین سو کشانده و رونقی را که مردم  استان گلستان تاکنون از آن بی بهره مانده اند، ایجاد خواهد کرد.

منابع:

1. سایت دهکده ی گردشگری آشوراده
2. نشریه الکترونیک دهکده آنلاین